06.03.2009

Erindi Rannveigar Rist Iningi

gtu gestir

Ekkert er sjlfgefi. etta finnst mr vera einn helsti lrdmurinn sem vi getum dregi af hamfrunum sem eru a vera efnahagslfi heimsins, og ekki sst slandi.

Okkur httir til a gleyma v, a a sem okkur finnst hugsandi getur hglega gerst.

Fyrir tpum tveimur rum kom t afar vinsl og umtlu bk, Svarti svanurinn, eftir Nassim Nicholas Taleb. Inntaki bkinni er, a okkur httir til a ofmeta hversu vel vi getum sp fyrir um framtina. Hfundurinn bendir , a vi gerum sjlfrtt r fyrir v a framtin veri svipu og fortin. En mikilvgustu atburirnir eru einmitt hin vntu stru frvik, sem ganga vert allar spr, og var ekki gert r fyrir neinum lknum.

Me rum orum: Mesta ingu hafa oft eir atburir sem eru beinlnis hugsandi – eim bkstaflega skilningi a engum hafi dotti eir hug. Og slkir atburir eiga sr sta aftur og aftur, n ess a vi ttum okkur , a hi vnta er regla fremur en undantekning.

Hverjum datt hug egar essi bk kom t, aprl 2007, a tplega tveimur rum sar yru allir strstu bankar slands ornir gjaldrota, hr yri 20% verblga, 10% atvinnuleysi, 150 milljara halli rkissji, og landi gri lei me a vera eitt hi skuldugasta innan OECD?

---

N spyrja vafalaust margir: “Hva kemur etta striju vi?”

J, a mnu mati hefur afstaan til striju undanfrnum rum einkennst dlti miki af v, a menn hafa gengi t fr v a morgundagurinn hljti a vera eins og grdagurinn.

A g lfskjr su sjlfgefin.

A fyrst a var hagvxtur fyrra og hittefyrra, hljti a vera hagvxtur r og nsta ri.

A stugt vaxandi tekjur falli nnast af himnum ofan – eina vandamli s, hva vi eigum a eya eim.

A frambo af njum strfum s rjtandi. A fjldaatvinnuleysi s hugsandi.

Jafnvel dag, eftir hruni, velta menn fyrir sr efnahagslegum hrifum striju og segja sem svo: “essar tekjur hafa enga ingu – a hefu hvort sem er komi arar tekjur stainn. a eru engin vermti essum strfum – a hefu hvort sem er ori til nnur strf stainn.”

Engum dettur hug a gera lti r eim skpunarkrafti sem er svo sannarlega flginn frumkvi og framtaki hvers einstaklings um sig. En hvar eru ll essi strf dag?

---

sland br ekki a mrgum nttruaulindum en vatnsorka og jarhiti eru meal eirra helstu, samt fiskimiunum og auvita fegur landsins.

Leitun er a eirri j sem ekki hefur tali skynsamlegt a nta nttruaulindir snar. Vegna ess hve almenn raforkurf var ltil fmennu landi var ljst a strfelld nting aulindarinnar gat ekki falist ru en v, a selja orkuna til inaarframleislu.

En vi vorum afskaplega sein til a nta essar orkuaulindir fyrir alvru, samanburi vi flestar arar vestrnar jir sem hfu hlista mguleika. Til dmis m nefna a Skotar kvu egar ri 1921, a reisa 80 MW vatnsaflsvirkjun Lochaber skosku Hlndunum, til ess a knja lver sem tk til starfa feinum rum sar.

Til samanburar var Ljsafossst, sem reis tu rum eftir skosku virkjuninni, aeins 9 MW, ea nu sinnum minni. Hn tti risaframkvmd eim tma, enda fjrfaldaist me henni rafmagni til Reykvkinga.

Virkjunin og lveri Lochaber Skotlandi voru orin fjrutu ra gmul egar vilka str virkjun var reist slandi fyrir lveri Straumsvk.

arna hfu slendingar fyrst fyrir alvru a flytja t orkuaulind sna. Til a setja strirnar samhengi, myndi rafmagni sem fer til lversins Straumsvk, duga til a sinna orkurf mrg hundru sund heimila.

Ekki er hgt a segja a me essu hafi sinn veri brotinn og ld strijuvingar hafi runni upp. Fyrir utan tilkomu Jrnblendiflagsins var engin umtalsver aukning slu raforku til striju, ratugum saman, nnur en s sem flst stkkunum lversins Straumsvk. rjtu r liu anga til nsta lver tk til starfa.

ri 1990 var heildarorkuvinnsla fr vatnsorkuverum slandi rmlega 4 sund GWh. a var ekki nema rmlega 10% af eirri vatnsorku sem dag er talin ntanleg t fr umhverfislegum og efnahagslegum sjnarmium – samkvmt heimasu rammatlunar um ntingu vatnsafls og jarvarma.*

Me rum orum: Nstum v 90% aulindarinnar voru ekki ntt, ri 1990.

Eins og kunnugt er hefur miki veri framkvmt hin sari r. Virkja vatnsafl hefur meira en refaldast fr rinu 1990 – fari r 4 sund GWh upp 13 sund.

etta eru ekki nema um 40% af v vatnsafli sem tla m a s ntanlegt, bi t fr efnahagslegum og umhverfislegum sjnarmium, samkvmt mati sem er sett fram vef rammatlunar rkisstjrnarinnar.

---

Fjrutu prsent. Er a miki ea lti? Skoum hvernig essu er htta annars staar heiminum.

Evrpu og Norur-Amerku er bi a nta um 70-75% af eirri vatnsorku sem er bi tknilega mgulegt og efnahagslega hagkvmt a nta. Suur-Amerku einn rija, Asu lilega 20% og Afrku aeins 7%.

a er v ljst, a mjg str hluti eirrar vatnsorku heiminum sem tali er hagkvmt a nta, hefur ekki enn veri nttur.

Af umrunni a dma mtti stundum tla a vi slendingar stum ein a essum miklu gum. A hin eftirsknarvera vistvna orka vri sr-slenskt fyrirbri sem vi ttum t af fyrir okkur. Svo er alls ekki. a er til feiking af sambrilegum aulindum annars staar.

Srstaa okkar slendinga felst einna helst v a vi hfum veri seinni til a nta essa aulind en flestar arar vestrnar jir, og eigum v eftir a rstafa dgum hluta af henni.

En eir sem hafa huga a nta hana – eir sem vilja vera sr ti um miki af ruggri og vistvnni orku – hafa um marga ara stai a velja en sland.

---

a er rtt a halda v til haga a vi eigum umtalsvert meira eftir af raunhfum virkjunarkostum en 60%, v jarhitinn er a mestu leyti eftir. Samkvmt vef rammatlunar hfum vi ekki ntt nema um a bil 16% af raforkugetu jarhitans, egar bi er a draga a fr, sem tla m a s hagkvmt ea ekki sttanlegt me tilliti til umhverfisins.

S liti essa tvo orkugjafa samanlagt – vatnsafli og jarhitann – hfum vi ekki ntt nema um a bil 30% af eirri raforkuframleislugetu sem telja m raunhfa efnahagslegu og umhverfislegu tilliti.

tt lengi megi deila um hva s rttmtt, ekki sst gagnvart umhverfinu, er ljst a a er langur vegur fr v a vi sum farin a nlgast a fullnta essa aulind. Vi eigum um a bil tvo riju eftir.

Vi urfum a kvea hvort og hvernig vi tlum a rstafa essum miklu aulindum. Og a er forgangsverkefni a taka til hendinni vi a n alvru stt mlefnum striju og umhverfis slandi; a finna milliveg milli lkra sjnarmia eim efnum.

---

Eina raunhfa leiin sem vi ekkjum dag, til a flytja orkuna t, er a selja hana orkufrekum inai. a m segja a li s raun rafmagn fstu formi. Eins konar batter.

Mguleikar okkar til a flytja orkuna t geta auvita breyst framtinni. Eins og g nefndi upphafi er ekki skynsamlegt a ganga t fr v sem vsu a morgundagurinn veri eins og grdagurinn. N tkni getur gerbreytt llu tiltlulega skmmum tma.

a gti einn daginn ori hagkvmt a flytja orkuna beint til almennra notenda rum lndum. Einhver fsileg lei gti fundist til a flytja hana t annig. Einhver orkufrekur inaur, annar en linaur, gti lka komi fram sjnarsvii og tt heppilegri kaupandi.

En hin vnta run – hver sem hn verur – gti allt eins ori okkur slendingum hagst. Tkifrunum gti alveg eins fkka eins og fjlga.

Framfarir djpborunum gtu gert mnnum kleift a vinna hemjumikla raforku r heitri jarskorpunni nnast hvar sem er heiminum. skiptir engu hvort um er a ra nttruleg jarhitasvi eins og au sem finnast slandi; a m virkja jarhita lklegustu stum me v a dla vatninu ngu djpt ofan jrina. Srfringar hj MIT hsklanum Boston Bandarkjunum komust a eirri niurstu skrslu sem kom t fyrir remur rum, a me tiltlulega litlum rannsknar og runarkostnai mtti a lkindum ra nverandi jarborunartkni ann htt, a hgt yri a virkja 100 milljn MW Bandarkjunum me essum htti, aeins 50 rum.

Anna sem getur hugsanlega gerst, er a kjarnorkan fi aftur byr seglin og n kjarnorkuver taki a rsa. kveinn visnning hefur mtt greina essum efnum undanfrnum misserum, bi hj stjrnvldum – eins og til dmis Bretlandi, skalandi og Finnlandi – og hj msum umhverfisverndarsinnum, eins og til dmis Patrick Moore, stofnanda Greenpeace, sem hvatt hefur flaga sna til a endurskoa andstu vi kjarnorkuver, enda losa au engar grurhsalofttegundir.

---

a er elilegt a spurt s hvort vissan eigi aeins vi um orkuna. Hvort hn eigi ekki alveg eins vi um rekstur eirrar striju sem valin er til a kaupa orkuna, svo sem lverin.

Og a er vissulega rtt. Fjrutu ra reynsla af lverinu Straumsvk hefur alveg tvmlalaust veri g a mnu mati, en v felst engin trygging fyrir v, a ekki geti brugi til beggja vona me linainn framtinni.

ber a hafa huga, a a er hemjudrt a reisa lver og ess vegna er lklegt a menn hrkklist burt fr slkum rekstri vi fyrstu gjf, ur en fjrfestingin hefur borga sig upp. Eigandinn hefur mjg mikla hagsmuni af v a rauka.

annig var a raunar Straumsvk. snum tma birtist grein um a ISAL tindum, a fyrstu 19 rum lversins hefi a veri reki me hagnai 10 r en tapi 9 r. Og a sem verra var: uppsafna tap var nstum tu sinnum meira en uppsafnaur hagnaur. En fyrirtki st etta af sr.

Og hver axlai tapi? Voru a slendingar? Nei, a var hinn erlendi eigandi fyrirtkisins. Hann borgai me fyrirtkinu, og megjf hans me rekstrinum var reynd ekkert anna en fjrframlag af hans hlfu inn slenskt efnahagslf. – Hann hafi hagsmuni af v a rauka, ekki sst vegna ess, hve miklu hann hafi kosta til upphafi.

Erlent eignarhald lfyrirtkjunum hefur veri yrnir augum margra, en menn gleyma v kannski a erlent eignarhald ir a slendingar bera lgmarkshttu af sveiflum heimsmrkuum.

---

En hver er vinningur okkar af striju? v er stundum haldi fram a hann s ltill sem enginn. Indrii H. orlksson, fyrrverandi rkisskattstjri og n runeytisstjri, hlt essu til dmis fram nlegri grein.

Indrii segir a launagreislur lveranna su ltil sem engin vibt vi hagkerfi til lengri tma liti, enda hefu hvort sem er skapast nnur strf ef lverin hefu ekki veri reist. Mr finnst s rksemd satt best a segja hlfger markleysa, v sama gildir vntanlega um ll strf landinu. Ekkert skiptir mli, v eitthva anna hefi hvort sem er komi stainn. ar fyrir utan eru laun starfsmanna striju hrri en meallaun landinu, annig a strfin fela svo sannarlega sr vibt, hina stfu hagfrilegu mlistiku, sem einhverra hluta vegna er eingngu notu strijuna og nnast aldrei arar atvinnugreinar.

Indrii segir a einhver vinningur felist vissulega launagreislum og hagnai eirra fyrirtkja sem eiga viskipti vi lverin, en a etta s varla umtalsver fjrh. Skoum a nnar. lveri Straumsvk keypti sasta ri vrur og jnustu af rmlega 800 slenskum ailum fyrir 5,4 milljara krna. Orkukaupin eru hr ekki talin me. essi viskipti okkar skapa auvita hundru starfa. Til a setja au samhengi, og gefa nokkra hugmynd um umfang eirrar jnustu sem lveri kaupir, m nefna a fyrir essa fjrh mtti reka allt senn: Rkistvarpi (bi tvarp og sjnvarp), jleikhsi, jminjasafni, Menntasklann Reykjavk og Menntasklann Akureyri. Eins og g nefndi an er etta fyrir utan orkukaupin.

egar hlistum viskiptum hinna lfyrirtkjanna tveggja er btt vi, blasir vi a lverin skilja geysilega miki eftir slensku efnahagslfi me essum htti. Og a er fyrir utan orkukaup, launagreislur og opinber gjld.

Loks segir Indrii a helsti vinningur jarbsins af rekstri lvera erlendri eigu s tekjuskatturinn sem au greia til rkisins. lveri Straumsvk greiir sama tekjuskatt og nnur fyrirtki landinu og ntur engra srkjara v sambandi. ri 2007 greiddi fyrirtki 1,4 milljara krna tekjuskatt. Indrii telur etta fremur lti, enda samsvari a einungis um 0,1% af jarframleislunni.

En fjrhin er um 3% af llum tekjuskttum rkisins af lgailum etta r. Hn er hrri en allur tekjuskattur af fiskveium, sem var rmur milljarur. Hn er lka hrri en tekjuskattur allra fyrirtkja htel- og veitingahsarekstri, hugbnaarger og tengdri rgjf, og lgfrijnustu – samanlagt. ll verslun landinu greiddi 4,8 milljara tekjuskatt, annig a lveri Straumsvk greiddi meira en fjrung af tekjuskatti allra verslunarfyrirtkja slandi.

egar allt er tali – orkukaup, laun starfsmanna, opinber gjld og vrur og jnusta sem keypt er af innlendum ailum – er um 40% af veltu lversins Straumsvk kostnaur sem fellur til slandi. fyrra voru a tplega 19 milljarar krna, ea a jafnai einn og hlfur milljarur mnui.

au rk gegn striju, a henni fylgi ekki umtalsverur efnahagslegur vinningur, standast einfaldlega ekki.

---

a er einnig alger misskilningur, a strija og nskpun fari ekki saman, ea su jafnvel andstur. vert mti hafa lverin svo sannarlega veri vettvangur fyrir sprotafyrirtki. Fjlmargar vlar, sem hafa mikla ingu framleisluferlinu Straumsvk, eru slensk hnnun og slensk framleisla. Nokkrir hugvitssamir starfsmenn lversins stofnuu fyrirtki Stmi og byrjuu a hanna njan, hraan, tlvustran vlbna, sem hefur strbtt framleisluferli margan htt. Sumar uppfinningar eirra hafa vaki verulega athygli lheiminum og fyrirtki selur nna vlar lver ti um allan heim.

---

Fleiri jkv hrif mtti nefna. Ekki arf til dmis a fjlyra um a uppbygging striju hefur n nokkurs vafa tt stran tt a efla verkfriekkingu slandi undanfrnum ratugum.

Einnig er htt a fullyra a vi hfum gert strangari krfur ryggismlum en gengur og gerist, og a hefur veri ngjulegt a sj a mis fyrirtki hafa liti til okkar me a fyrir augum a efla ryggisml hj sr, ekki sst au sem hafa starfa me okkur sem verktakar athafnasvi lversins.

---

hugum margra er mengun ein helsta rksemdin gegn striju. Eftir v er teki a andstingar lvera eru margir hverjir httir a tala um “lver” og tala eingngu um “mengandi lver”.

Stareyndin er s a kyrfilega er fylgst me v a ll losun fr lverum s innan lglegra marka. Straumsvk er hn a llum tilvikum, og mrgum tilvikum langt, langt fyrir innan au.

Hr sannast a morgundagurinn er ekki endilega eins og grdagurinn, v vissulega var of mikil mengun fr lverinu hr ur fyrr. Lklega ttar flk sig ekki v, hve miki hefur breyst san .

S losun fr lverum sem sannarlega m segja a s umtalsver, er losun grurhsalofttegunda. En er til ess a lta, a lver sem knin eru me kolaraforku losa tu sinnum meiri koltvsring en lveri Straumsvk hvert framleitt tonn af li, egar teki er tillit til ess hvernig orkan er fengin.

Vi hljtum a meta slk umhverfishrif hnattrnu samhengi, sta ess a horfa eingngu sland.

Svo vitum vi auvita ekki nema hi vnta gerist og mnnum takist loksins a finna upp brennanleg rafskaut til a nota lverum, en myndu lverin gefa fr sr hreint srefni stainn fyrir koltvsring. Framtin er treiknanleg, en anna eins hefur gerst.

---

gtir fundarmenn. a er mikilvgt a horfa ll essi ml rttu samhengi.

Vi eigum drmtar orkuaulindir, sem vi urfum a komast a niurstu um hvernig skuli nttar. Og vi eigum a reyna a gera a stt.

tt miki hafi veri framkvmt sustu rum er brurparturinn af aulindinni enn snertur – jafnvel egar bi er a undanskilja au svi sem eru vermtust fr umhverfissjnarmii. a er v misskilningur ef einhver telur a bi s a rstafa llu til striju n egar.

Strija hefur mikla efnahagslega ingu. a er alrangt a hn skipti litlu mli. En a er lka alrangt, a hn s farin a nlgast a skipta llu mli. A vi sum me “ll eggin smu krfu”, eins og gjarnan er sagt.

Vi hfum nna fengi a kenna v, a a er ekki nttrulgml a lfskjr batni r fr ri. Stugt vaxandi tekjur falla ekki af himnum ofan. Frambo af njum strfum er ekki rjtandi.

Strijan hefur lagt miki af mrkum eim efnum, og g tel allar forsendur til a tla a hn geri a fram.

----------------------------------------------
* Samkvmt vef rammatlunar rkisstjrnarinnar um ntingu vatnsafls og jarvarma er virkjanlegt afl, me tilliti til hagkvmnis- og umhverfissjnarmia, u..b. 55-65 sund GWh. Vi treikning ntingarhlutfalli vef rammatlunar eru notaar tlur um raforkuvinnslu ri 2007. Verur niurstaan a ntingarhlutfalli s um 20%. Fyrir etta erindi var hins vegar btt vi Krahnjkavirkjun og 90MW fanga Hellisheii, sem bttust vi ri 2008.


« til baka